Moitavista na Escola
Mér, 17/08/2016 - 14:21

Ficha técnica

Proxecta

Institución:

  • Consellería de Economía, Emprego e Industria
    • Instituto Galego de Seguridade e Saúde Laboral (Issga)

Ámbito: prevención
Definición: sensibilización sobre a importancia da prevención de riscos asociados á contorna escolar e promoción de condutas seguras e saudables

Ofrece 3 modalidades:

a) Prevención en seguridade
b) Prevención en riscos hixiénicos
c) Prevención de riscos ergonómicos e psicosociais

Temporización: curso completo
Alumnado ao que vai dirixido: 3º, 4º, 5º e 6º de primaria
Límite de centros participantes: 12 centros

Criterios de selección:

1. Idoneidade e calidade do proxecto
2. Fomento da cultura preventiva
3. Contextualización dos riscos e das actividades propostas na realidade cotiá do alumnado

Persoas responsables:

Nomes: Raquel Blanco Silva e Alberto Conde Bóveda
Departamento: Instituto Galego de Seguridade e Saúde Laboral (Issga)
Teléfono: 881 999 333 e 881 999 398
Correo electrónico: raquel.blanco.silva@xunta.gal, alberto.conde.boveda@xunta.gal

Xustificación

O índice estatal de accidentes de traballo experimentou na última década unha tendencia decrecente e constante en todos os sectores de actividade. A pesar desta tendencia, cada ano prodúcense máis de 500.000 accidentes de traballo con baixa médica, máis de 500 son mortais e prodúcense máis de 17.000 partes notificados de enfermidades profesionais. En Galicia, de acordo cos datos presentados polo Observatorio Galego de Condicións de Traballo do Issga, estas cifras anuais roldan os 25.000 accidentes de traballo, 60 mortais e 640 partes notificados de enfermidades profesionais. Son cifras preocupantes que poderían reducirse cunha adecuada prevención de riscos laborais nas empresas. A Estratexia Galega de Seguridade e Saúde no Traballo 2016-2020 (en fase de proxecto) no seu obxectivo 6 destaca a importancia da formación en prevención de riscos no período escolar e nas etapas prelaborais, como base na que afianzar a xeración dunha conciencia preventiva no conxunto da sociedade. En particular, propón como primeira liña estratéxica deste obxectivo consolidar a integración da formación en prevención de riscos laborais nas diferentes etapas do sistema educativo co fin de asentar a cultura preventiva na nosa sociedade desde as primeiras etapas.

Así pois, cómpre complementar este enfoque de fomento da cultura preventiva coa importancia de promover contornas seguras na etapa escolar. Os accidentes infantís constitúen un grave problema de saúde pública, e é a primeira causa externa de morte entre nenos de 1 a 14 anos. Segundo o Instituto Nacional de Estatística, en España os accidentes supoñen a terceira causa de morte entre nenos menores de 15 anos. En relación ao lugar de ocorrencia, segundo datos da Enquisa Nacional de Saúde do 2012, en menores de cinco anos o fogar é o contorno onde se producen a maioría dos accidentes (en máis do 50% dos casos), mentres que no tramo entre os 5 e 14 anos os accidentes son máis frecuentes na escola en primeiro lugar, e despois nas instalacións deportivas.

Segundo o Instituto Nacional de Estatística, as razóns da mortalidade infantil por causas externas poden ser moi diversas: causas externas de mortalidade; accidentes de tráfico de vehículos de motor; outros accidentes de transporte; caídas accidentais; afogamento, sumersión e sufocación accidentais; accidentes por lume, fume e substancias quentes; envelenamento accidental por psicofármacos e drogas de abuso; outros envelenamentos accidentais; outros accidentes.

Para previr a accidentalidade desde a infancia cómpre incidir na adquisición da conciencia do risco, na toma de decisións consciente e da adquisición de hábitos de conduta saudables co fin de que sexa o propio alumnado un axente activo na redución dos accidentes e no fomento das condutas seguras.

Obxectivo xeral

O obxectivo do programa é previr os riscos na infancia e na adolescencia. O programa inclúe dúas vertentes:

  • a formación do alumnado na prevención de riscos para lograr a maior autonomía posible dentro da súa idade e a sensibilización ante os riscos
  • a toma de medidas de protección da súa contorna.

Pártese da base de que os nenos e as nenas de hoxe son os traballadores e traballadoras do futuro e que este momento é o máis doado para introducir a cultura preventiva a través da aprendizaxe de condutas positivas que quedarán asentadas na personalidade definitivamente.

A actuación do profesorado ten, pois, un dobre obxectivo para conseguir abrir un proceso de reflexión e unha acción decidida a prol da cultura preventiva.:

  • protexer a contorna escolar co obxecto de garantir as medidas de seguridade no centro.
  • fomentar a cultura preventiva como valor educativo co alumnado para fomentar a prevención de riscos.

Os obxectivos xerais propostos son os seguintes:

  • Identificar e coñecer os elementos de risco habituais na escola e na casa.
  • Distinguir as situacións de risco cotiás e entender a importancia de tomar precaucións para evitalas
  • Adoptar procedementos seguros ante estas situacións e elementos de risco.

Palabras clave

Accidentes domésticos. Acoso escolar. Cultura preventiva. Ergonomía. Estrés. Hábitos de vida saudables. Medidas preventivas. Prevención de riscos. PVD (=pantallas de visualización de datos). Riscos (risco eléctrico, risco químico). Saúde

Modalidades de participación

Os centros poderán solicitar o número de modalidades que queiran. Os temas que se abordarán en cada modalidade son os seguintes:

Modalidade A: Prevención en seguridade

  • Caídas a diferente nivel: escaleiras, rampas, mobiliario, ventás abertas...
  • Electricidade: protección de enchufes, altura á que están os enchufes, aparellos eléctricos...
  • Emprego de utensilios e materiais: tesoiras, punzóns, grampadoras...
  • Lumes e altas temperaturas: cociña, forno...
  • Portas: proteccións para non pillar os dedos, pestillos...
  • Zonas de recreo: patios, áreas recreativas, centros comerciais etc.: seguridade cos columpios, vixilancia activa, eliminación de obxectos perigosos (cristal, pedra...).

Modalidade B: Prevención de riscos hixiénicos

  • Uso seguro de produtos de hixiene e limpeza. Precaucións ante os líquidos tóxicos: útiles de  limpeza, xardinería, material escolar coma colas, transvases líquidos...
  • Adquisición de hábitos de hixiene: lavado de mans, emprego de luvas se é necesario etc.

Modalidade C: Prevención de riscos ergonómicos e psicosociais

  • Ergonomía: pesos na mochila, posturas na mesa de estudo...
  • Estrés. Acoso escolar. Condutas preventivas
  • Organización do traballo e das tarefas escolares
  • Hábitos de vida saudables. Práctica de deportes

Obxectivos específicos

PARA O ALUMNADO

1) Identificar e coñecer situacións e elementos de risco na vida cotiá:

  • Xestionar a prevención dos riscos habituais na súa contorna: no fogar, na escola e na rúa.
  • Identificar os riscos eléctricos no fogar e na escola.
  • Coñecer os perigos de manipulación do lume e altas temperaturas.
  • Recoñecer os riscos asociados a actividades de tempo de lecer (xogos no parque, áreas recreativas e centros comerciais, seguridade viaria...).
  • Identificar os produtos químicos habituais na súa casa, recoñecer a os seus pictogramas etiquetaxe e coñecer os riscos que producen.
  • Identificar os riscos elementais de ergonomía na aula e con PVD.
  • Coñecer os riscos asociados á sobrecarga psicolóxica e ao estrés propio da vida actual e desenvolver estratexias.
  • Recoñecer situacións de acoso escolar e ciberacoso e desenvolver estratexias para xestionar estes problemas.
  • Coñecer o concepto de accidente laboral e a prevención de riscos no traballo.
  • Recoñecer a sinalización de seguridade en distintos contextos: sinais de perigo, prohibición, sinais de alarma etc.

2)  Desenvolver habilidades de prevención do risco e adoptar procedementos seguros:

  • Implicarse na recollida e orde dos obxectos da aula e xoguetes despois de usalos.
  • Manipular obxectos, ferramentas e materiais didácticos con seguridade (obxectos cortantes, tesoiras, punzóns, chinchetas, pinturas, colas...).
  • Evitar situacións de risco eléctrico e altas temperaturas. Manexar en condicións de seguridade enchufes, aparellos eléctricos, etc.
  • Usar protectores e calzado adecuado para aquelas actividades deportivas que o precisen (casco coa bicicleta, protección para os xeonllos cos patíns etc.).
  • Adoptar medidas hixiénicas básicas: limpar as mans antes de comer, non tusir cara aos compañeiros, etc.
  • Manter volumes de son adecuados nas aulas (ton de voz, berros, música etc.).
  • Coñecer e aplicar normas básicas de seguridade viaria na realización de percorridos habituais.
  • Utilizar sistemas axeitados de levantamento e transporte de pequenas cargas.
  • Manexar os equipos informáticos adecuadamente (posición correcta, iluminación, horarios etc.).
  • Desenvolver respostas axeitadas ante situacións de perigo, atragoamentos de compañeiros, mordeduras de animais, intoxicacións etc.

3) Adquirir valores preventivos:

  • Valorar a importancia de adoptar medidas de prevención do risco na vida cotiá.
  • Valorar a importancia de fomentar a orde e limpeza na escola e no fogar.
  • Valorar a importancia de desenvolver a súa actividade coa maior autonomía e seguridade posibles.

PARA O PROFESORADO

  • Adquirir a conciencia do risco, nos centros educativos, no fogar do alumnado e nos espazos onde se desenvolven actividades deportivas e culturais.
  • Fomentar a cultura preventiva entre o alumnado para favorecer a identificación dos riscos e a adopción de prácticas seguras ao longo da vida.
  • Favorecer a análise da área da prevención nesta realidade complexa en dous planos que se complementan: o persoal (como individuo) e o colectivo (social) e as responsabilidade que supoñen.
  • Sensibilizar o alumnado sobre os accidentes no ámbito doméstico, escolar, actividades de ocio e laboral.
  • Fomentar os principios de orde e limpeza entre o alumnado, o coidado no manexo das ferramentas de traballo e do material manipulable.
  • Dar a coñecer os equipamentos de protección adecuados na práctica deportiva ademais de garantir a hidratación.
  • Sensibilizar sobre a mellora das condicións hixiénicas das aulas e corredores.
  • Impartir formación básica sobre os pictogramas de perigo e advertencia dos produtos químicos.
  • Dar a coñecer os principios básicos de seguridade viaria nos desprazamentos habituais do alumnado.
  • Fomentar a participación do alumnado en actividades orientadas ao recoñecemento dos sinais de seguridade: perigo, prohibición, salvamento etc.
  • Formar o alumnado en principios ergonómicos: manexo de pequenas cargas, levantamento de pesos, emprego de mochilas, posturas na mesa de estudo e cos equipamentos informáticos, saltos etc.

PARA A COMUNIDADE EDUCATIVA

  • Colaborar co alumnado na identificación de riscos no fogar, na rúa e nos espazos no que desenvolven actividades de tempo libre.
  • Coñecer as situacións e os elementos de risco no fogar (bolsas de plástico, pezas pequenas, produtos químicos, medicamentos).
  • Promover condutas preventivas (orde e limpeza, manipulación dos xoguetes, manipulación de obxectos domésticos, ergonomía, iluminación, hidratación, exposición solar).
  • Fomento de prácticas seguras nas tarefas domésticas relacionadas coa calor e co lume: riscos de altas temperaturas na cociña, pautas ante os incendios domésticos, extintores no edificio etc.
  • Tomar precaucións e adoptar recomendacións sobre a protección dos produtos de limpeza, xardinería e bricolaxe.
  • Identificación de riscos eléctricos. Riscos no manexo de electrodomésticos, pequenas reparacións domésticas e explicar as medidas preventivas que se deben adoptar.
  • Aproveitar os paseos e saídas para visibilizar na rúa as materias desenvoltas na aula: sinais de seguridade en espazos públicos, sinais de tráfico, cintos de seguridade no transporte, equipamentos de prevención de riscos nos traballadores da rúa  etc.
  • Fomentar a realización de actividades deportivas e lúdicas encamiñadas á consecución de hábitos de vida saudables.

Metodoloxía recomendada

Proponse seguir os seguintes pasos na realización dos proxectos:

  • Análise da situación: identificar os riscos existentes nunha contorna definida (fogar, escola, instalacións deportivas, etc.) que poden provocar lesións infantís e as súas consecuencias.
  • Descrición de causas: recoller información con datos numéricos e cualitativos, coñecer a súa frecuencia e avaliar as circunstancias que poden provocar as lesións e aumentar a súa gravidade.
  • Proposta de mellora: desenvolver accións que preveñan as lesións infantís identificadas anteriormente de acordo coas causas descritas. Promover as prácticas idóneas.

Temporización

A temporización abarca todo o curso escolar.

  • Primeira metade do curso escolar 2018-2019:
    • Para os docentes:
      • Identificar fontes de información e recursos formativos existentes vinculados ao ámbito (organismos con competencia na materia, web, publicacións...).
      • Organización conxunta do equipo docente por materias.
      • Explicación da metodoloxía, organización das tarefas, supervisión do traballo realizado polo alumnado etc.
    • Para o alumnado:
      • Traballo de diagnose e descrición das consecuencias de non adoptar medidas adecuadas
      • Sensibilización e análise de elementos e situacións de riscos (proposta de actividades):
        • Recollida de novas en medios de prensa durante un período de dúas semanas de accidentes laborais
        • Recompilación de experiencias próximas de accidentes domésticos
        • Propoñer que o alumando reflexione sobre os equipamentos de traballo ou tarefas domésticas que coñece e os relacione cos traballos ou actividades habituais dos proxenitores (cascos, guantes, valas de protección, máscaras, campás extractoras, chaleco reflectores, chalecos salvavidas etc.)
        • Toma de contacto con equipos de protección individual (EPI) (xornada con familias), caixas de primeiros auxilios, materiais de protección de laboratorios, extintores, equipos de protección deportivos etc.
      • Estudar principios ergonómicos: física e pesos, hixiene postural, principios das poleas, etc.
  • Segunda metade do curso escolar 2018-2019:
    • Para os docentes:
      • Facilitar a participación do alumnado nas actividades e recursos existente (ver epígrafe de bibliografía)
      • Dirixir o traballo final do alumnado proposto. Entrega de produto final na primeira quincena de maio
      • Presentación do traballo final: 2ª quincena maio/1ª quincena xuño 2019 (participación obrigatoria)
    • Para o alumnado:
      • Actitude preventiva e mellora dos procedementos
      • Desenvolver actividades orientadas a establecer procedementos de actuación seguros (ver epígrafe de bibliografía)
      • Visita ao centro do Issga da Coruña, da Escola Galega de Prevención (participación voluntaria)
      • Realizar o traballo final de curso
      • Presentar o traballo final de curso nunha xornada conxunta no centro do Issga da Coruña (participación obrigatoria)

Actividades e recursos

Entre as actividades do programa recóllense as seguintes:

  • Apoio ao profesorado: telefónico para favorecer a sensibilización e información inicial ao profesorado cando se precise, para inicio de traballo na aula.
  • Xornada final de presentación de traballos finais (obrigatoria): o Issga acollerá a xornada de presentación dos proxectos dos centros para favorecer a identificación e transferibilidade das boas prácticas  no centro do Issga da Coruña. A xornada final terá lugar entre maio e xuño de 2019, desenvolverase en xornada de mañá; nesta presentación o alumnado terá unha participación activa.
  • Visita á Escola Galega de Prevención do Issga (situada na Coruña, na rúa Doutor Camilo Veiras, nº 8): a Escola ofrece as súas instalacións para realizar visitas escolares. Idade recomenda: 8-12 anos. Grupo máximo: 30 alumnos/día (divididos en 2 grupos). Duración: 1.30 - 2.00 h.
    A actividade principal da escola desenvólvese nun espazo dividido en tres zonas diferenciadas por cores: equipamento (verde), audiovisual (amarelo) e documentación e actividades (vermello). En todas elas a información se estrutura en catro grandes bloques temáticos: na casa, na rúa, na escola e no fogar. Na zona de equipamento equípanse con cascos e chalecos e fanse unha foto que posteriormente poderá baixarse da páxina web da Escola. Hai catro grandes paneis informativos con mensaxes claras e directas. Na zona audiovisual proxéctase un vídeo relacionado coa prevención de riscos e interactúase con eles sobre o seu contido. Por último, na zona de documentación e actividades, poden consultar publicacións, pasatempos e cómics relacionados coa prevención, acceder nos equipos informáticos a diversos recursos web, aprender a través de diferentes escenarios a distinguir accións correctas e incorrectas, probar diferentes equipos de protección individual na zona de espellos como por exemplo cascos, gafas, luvas, arneses de seguridade etc., así como diversos xogos de imáns e cubos relacionados con diferentes profesións e varios paneis e lonas con recomendacións que lles permitan integrar a prevención no día a día.
  • Material didáctico: o programa ofrece a posibilidade de desenvolver tarefas de aula (véx. bibliografía).
    Actividades proposta nas publicacións Erga Primaria do INSHT
    Actividades de prevención de risco químico. Etiquetaxe e pictogramas
    Tarefas relacionadas cos pictogramas de sinalización de perigo
    Actividades de seguridade viaria
    Accións de promoción da saúde
    Participación de xornada conxunta coas familias

Documentación descargable na web da Escola: Carteis. Trípticos informativos. Guía de seguridade viaria. Cómics, pasatempos, minicontos, xogos.

Webs de referencia:

Revista ALERTA (Issga, anos 2009-2010).

Revista: ERGA PRIMARIA - transversal. Publicación dixital de carácter semestral con recursos para docentes de ensino primario. Está editada polo Instituto Nacional de Seguridad e Higiene en el Trabajo. Ten carácter pedagóxico e informativo sobre a educación en valores e as condicións de saúde e seguridade no contorno escolar.

46-2016- Ergonomía. Hixiene postural
44-2015- Almacenamento nos centros escolares
43-2015 – Estrés e organización de tempo en centros escolares
35-2012 – Os extintores
33-2011 – Prevención e medio ambiente nos centros educativos

Guía para la prevención de accidentes en centros escolares (Comunidade de Madrid), PDF descargable, 35 páx.

Consejos de salud infantil entre 6 y 14 años de edad (Comunidade Castilla La Mancha). PDF descarcable, 24 páx.

Ferramentas de xestión do estrés nos centros escolares (FETE-UGT e Fundación para a prevención de riscos laborais). PDF descargable, 194 páx.

Contribución á adquisición das competencias clave

  • competencia en comunicación lingüística, a través da expresión dos problemas detectados, do razoamento argumentado das suxestións e das propostas de mellora, da lectura e análise crítica da información a través de distintas fontes.
  • competencia matemática e competencias básicas en ciencia e tecnoloxía, a través da análise da incidencia da accidentalidade, do impacto do sedentarismo sobre a saúde e das repercusións da contaminación do aire etc.
  • competencia dixital, a través do tratamento da información e da análise crítica dos datos.
  • competencia en aprender a aprender, a través das metodoloxías activas empregadas para que o alumnado sexa protagonista na elaboración de argumentarios e propostas.
  • competencias sociais e cívicas, a través da análise dos modos de mobilidade e do recoñecemento do impacto social derivado dos conflitos viarios, ecolóxicos, sociais... producidos polo uso dos modos motorizados.
  • competencia en sentido de iniciativa e espírito emprendedor, a través da elaboración de propostas de mellora e da realización de iniciativas de participación social que favorezan a expresión do punto de vista do alumnado en asuntos do seu interese.
  • competencia en conciencia e expresións culturais, a través da elaboración creativa de propostas de intervención social (arquitectónica, urbanística, artística, literaria, política...).

Produto final

O programa ofrece distintas propostas de produtos finais aos centros:

  • Dramatización: posta en escena de situacións de risco e medidas preventivas que se deben adoptar. Exemplo: Moitollo no fogar, Moitavista camiño da escola...
  • Protocolos da actuación coas ferramentas de estudo e prevención (PVD, ergonomía etc.).
  • Decálogos de boas prácticas ante determinados riscos (eléctrico, químico, incendios, ergonómicos, hábitos de vida saudables etc.).
  • Identificación dos riscos nun espazo concreto: exemplo, na aula, na casa e adopción de medidas preventivas.
  • Escolma de prensa sobre prevención de riscos e sinistralidade e reflexión do alumnado. Realización dun periódico imaxinario “en positivo”; accidentes que non ocorreron polas medidas adoptadas.
  • Creación dun cómic con temática prevención.
  • Produción dunha publicación (realista ou de ficción) con situacións habituais dos escolares e actitudes positivas ante situacións de risco.
  • Elaboración dun xogo de mesa con temática de prevención (exemplos: dominó, emparellamentos relacionando accidente-medida preventiva ou elemento de risco-medida preventiva, preguntas e respostas etc.).
  • Creación dun circuíto simulando unha evacuación por incendio, no que se adopten pautas básicas de seguridade: chamar ao 112, empregar saídas de emerxencia sinalizadas, rodar polo chan se fose necesario etc.
  • Taller de disfraces de oficios enfatizando o uso de EPI en cada oficio.
  • Mural, collage, exposición... con sinxelas recomendacións de seguridade para o uso das instalacións do centro.
  • Representación musical ou teatral con percusión corporal, rimas ou cancións para musicar as aprendizaxes adquiridas polo alumnado.

Criterios específicos para a avaliación das memorias finais

Criterios xerais do Plan Proxecta

1. Participación activa do alumnado na realización do proxecto, na toma de decisións e na realización do produto final. Cómpre visibilizar claramente o traballo do alumnado a través de evidencias gráficas (a través de webs, blogs...) ou documentais.

2. Implicación da comunidade educativa (profesorado, familias e institucións do contorno) e crea entre todos unha rede de traballo cooperativo.

3. Interdisciplinariedade do proxecto (desde distintos departamentos didácticos, disciplinas ou materias) e transferibilidade.

Criterios específicos

4. Correspondencia entre os obxectivos didácticos previstos relacionados coa prevención de riscos e as actividades desenvolvidas.

5. Programación de actividades con carácter de continuidade ao longo do curso escolar: enfoques variados e secuencias (introdutorias, reflexivas, de desenvolvemento, etc.), tarefas variadas, etc.

6. Relación entre as actividades propostas e a realidade cotiá do alumnado: relación cos intereses e coñecementos previos do alumnado, participación das familias, recoñecemento de situacións de risco na escola/contorna/casa etc.