Título node Learning object

Fitofaladoiro (curso 2020/21)
Xov, 13/08/2015 - 09:25

Ficha técnica

Institucións:

  • Secretaría Xeral de Política Lingüística (Consellería de Cultura, Educación e Universidade)
  • Herbario SANT (Universidade de Santiago de Compostela)
  • Instituto da Lingua Galega (Universidade de Santiago de Compostela)

Ámbito: normalización lingüística / ciencia / patrimonio
Definición: fomentar e divulgar o coñecemento da biodiversidade vexetal de Galicia e dos seus nomes
Temporización: curso completo

Alumnado ao que vai dirixido: primaria, ESO, bacharelato, FP e adultos

Límite de centros participantes: 12 (resérvase a posibilidade de ampliar o número de centros en función da calidade dos proxectos presentados)

Criterios de selección:

  1. Proxectos que prioricen a participación do alumnado nas súas casas desde o principio do curso, de xeito que non se vexan afectados por posibles peches dos centros (ver opcións propostas na web de referencia do programa).
  2. Profesorado con participación satisfactoria no proxecto Fitofaladoiro en cursos anteriores (dentro ou fóra do Plan Proxecta), ou con experiencia acreditada en proxectos da mesma temática.
  3. Idoneidade e calidade do proxecto presentado (en relación cos obxectivos do Fitofaladoiro).
  4. Grao de implicación da comunidade educativa (alumnado, profesorado, familias, outros).
  5. Representatividade territorial do centro (priorizaranse os centros integrados no medio rural).
  6. Representatividade dialectal do centro (priorizaranse os centros situados en distintas áreas lingüísticas).
  7. De haber máis solicitudes que prazas ofertadas, priorizarase aos centros públicos.

Criterios de exclusión:

  1. Inadecuación do proxecto presentado aos obxectivos específicos do Fitofaladoiro.
  2. Participación insatisfactoria en convocatorias anteriores do Plan Proxecta (excepto a do curso 2019-2020, afectada pola covid-19).
  3. Non proxectar as actividades básicas do programa (recollida de plantas e enquisas) para seren realizadas polo alumnado na contorna das súas casas, mesmo en situación de  peche dos centros.
  4. Para a preadmisión no Fitofaladoiro os centros deben facer unha conta gratuíta de Google adicada exclusivamente a este programa, e comunicala por email a fitofaladoiro@gmail.com antes de rematar o prazo de solicitude de participación.

Persoa responsable:

Nome: David García San León
Departamento: Herbario SANT (Facultade de Farmacia, Santiago de Compostela)
Teléfono: 881 815 022
Correo electrónico: fitofaladoiro@gmail.com

Xustificación

Este programa xorde da necesidade de documentar e preservar o saber popular acerca dos nomes e usos das plantas propias de Galicia.

Obxectivos xerais

O obxectivo fundamental do programa Fitofaladoiro é fomentar a participación activa do alumnado na documentación do saber popular relacionado coas plantas que existen no medio natural do seu contorno, para tomar conciencia da biodiversidade vexetal de Galicia e do seu valor.

O programa pretende promover o uso da lingua galega e o interese polo noso patrimonio material e inmaterial, fomentando a inmersión do alumnado na sociedade rural e a súa interacción e diálogo cos veciños na procura de información herdada dos seus devanceiros sobre nomes e usos tradicionais, tanto materiais (alimentación, medicina, artesanía) coma inmateriais (léxico, toponimia, fraseoloxía, refraneiro, literatura popular, crenzas), sempre en relación coas plantas.

Obxectivos específicos

Para acadar os anteditos obxectivos xerais propóñense os seguintes obxectivos específicos, tendo en conta que o alumnado participará de xeito activo nas fases do proceso de acordo cos obxectivos da súa etapa educativa.

  • Recoller mostras das plantas silvestres que medran na contorna da comunidade educativa, para confeccionar unha colección de herbario no centro.
  • Completar as mostras con información recollida de persoas galegofalantes da zona (familiares, viciños) para coñecer a denominación galega e os usos tradicionais desas mesmas plantas na localidade de orixe da persoa informante.
  • Realizar traballos comparativos das plantas recollidas para fixarse nas características (morfoloxía, tamaño, coloración, hábitat, ...) que as diferencian doutras especies.
  • Xestionar a información obtida no proceso de aprendizaxe incorporando tecnoloxías da información e da comunicación vinculadas á linguaxe audiovisual e á xestión e dixitalización da información (gravación e difusión de entrevistas con informantes -vídeo ou audio- e toma de imaxes de calidade das plantas).
  • Divulgar os resultados para a comunidade educativa, compartindo a información a través das canles establecidas no programa Fitofaladoiro.

O profesorado coordinará todas as actividades anteriores e tamén deberá supervisar e filtrar a información recollida para depurar posibles erros metodolóxicos (copia da información entre alumnos, nomes procedentes de persoas non galegofalantes, datos procedentes de libros, internet, televisión, etc. deben ser descartados).

Os nomes e usos tradicionais das plantas nun lugar concreto só os coñecen as persoas dese lugar, e non ten sentido buscar esa información noutros sitios: Cómpre mentalizar ao alumnado e ás familias de que o prioritario neste proxecto non é a cantidade de datos recollidos, senón a súa calidade e singularidade.

En canto ás familias, o seu labor é fundamental para axudar aos rapaces a redescubrir as plantas da súa contorna: non só respondendo ás preguntas que lles fagan sobre especies frecuentes e coñecidas, senón tamén facendo memoria sobre nomes, usos ou crenzas xa esquecidos pola sociedade, relativos a estas plantas ou a outras menos típicas. Tamén é importante a súa colaboración para que este exercicio memorístico sexa colectivo, facilitando a interacción dos rapaces con persoas doutras xeracións (familiares ou veciños) na procura desa información, e na localización de mostras das plantas.

Finalmente, para centros que teñan sobrada experiencia e recursos como para acadar sen problema os obxectivos específicos, existe a posibilidade de implicar tamén a outros departamentos no desenvolvemento de actividades transversais relacionadas coas plantas. Na web de referencia do programa propóñense algunhas posibilidades desde diversas áreas de coñecemento (debuxo, tecnoloxía, química, etc.).

Contribución á adquisición das competencias clave

  • Competencia en comunicación lingüística, a través do manexo de bibliografía botánica; da categorización e etiquetaxe de mostras de plantas; e a través do diálogo cos informantes, da realización de enquisas e da lectura comprensiva e transcrición das gravacións.
  • Competencia matemática e competencias básicas en ciencia e tecnoloxía, a través da recollida, preparación, conservación e estudo comparativo de mostras biolóxicas, e do uso de técnicas e instrumental axeitados para tal fin.
  • Competencia dixital, a través do tratamento da información e da análise crítica dos datos (rexistrar audio, vídeo e imaxes; presentar resultados en formato texto e audiovisual).
  • Competencia en aprender a aprender, a través da toma de conciencia do descoñecemento das plantas do seu contorno e da adquisición de estratexias para recuperar o saber popular; planificación e resolución de tarefas novidosas para descubrir as plantas; desenvolvemento de estratexias de cooperación e confianza no traballo en equipo.
  • Competencia en sentido de iniciativa e espírito emprendedor, a través da disposición e habilidade para localizar persoas axeitadas (máis aló do entorno familiar) e obter delas información que nunca antes fora documentada.

Palabras clave

Alfabetización informacional. Medio ambiente. Patrimonio inmaterial. Ciencias naturais. Bioloxía. Etnobotánica.

Metodoloxía recomendada

  • Tras os problemas da covid-19 no curso 2019-2020, compre ter en conta que as actividades fundamentais poden -e deben- programarse para seren realizadas polo alumnado nos arredores das súas casas. O centro deberá formalos para esas tarefas canto antes (a ser posible presencialmente, ou ben a distancia mediante videos).
  • Aos centros que participan por vez primeira recoméndaselles seguir a temporización proposta, comezando por tarefas que sexan factibles no outono-inverno, xa que para recoller plantas convén agardar a que comecen a florecer.
  • Esa estacionalidade das actividades requeridas para acadar os obxectivos específicos do proxecto, condiciona tamén a posibilidade de realizar outras actividades transversais. Por tanto, é importante dispoñer de profesorado abondo e sobre todo programalas en días nos que non se poidan facer as actividades básicas.

Algúns erros frecuentes e situacións a evitar durante a recollida de información:

  • Ao facer as entrevistas, NON se deben recoller nomes ou usos procedentes doutras fontes (libros, televisión, internet, etc.) que non sexan a memoria das persoas informantes: só deben proporcionar nomes ou usos tradicionais e ben localizados (lembranzas da súa infancia, aprendidas por transmisión oral nalgunha localidade concreta do dominio lingüístico da lingua galega).
  • Ao anotar os nomes empregados polas informantes, NON se deben corrixir en ningún caso para "adaptalos ao Galego estándar ou ao dicionario". Ao contrario: o Fitofaladoiro pretende rexistrar todas esas variedades, polo que se deben respectar sempre gheadas, seseos... ou mesmo castelanismos que as informantes usen habitualmente ao expresarse en Galego.
  • Ao realizar gravacións, interesa permanecer cerca da persoa informante para que se lle escoite con claridade, evitando situacións con moito ruído de fondo (vento, tránsito de automóbiles, cafeterías, televisores etc)

Temporización

Os traballos abarcan todo o curso escolar, pero o ideal é facelos ao ritmo das plantas, que deben ser recollidas cando teñan flor e/ou froito (maioritariamente, no último tramo do curso, ou nas vacacións de verán previas ao seu comezo).

As persoas que coordinen os proxectos deben ter en conta iso ao programar o traballo, aproveitando o outono-inverno para formar canto antes ao alumnado, resolver dúbidas metodolóxicas, ir localizando posibles informantes e adquirindo dominio das técnicas e materiais a empregar cando chegue o momento (formularios, gravadoras, carpetas, etiquetas, códigos etc).

Cando a estabilidade do profesorado implicado o permita, o ideal é que o centro dea continuidade plurianual ao proxecto, fomentando a recollida de plantas e enquisas durante as vacacións do verán. Así poderán comezar o curso dispoñendo xa de material para traballar.

Ese matiz da temporización preparando xa o curso seguinte, permite obter plantas durante todas as épocas de floración, facer as actividades moito mais pausadamente, dispoñer de tempo abondo para procesar a información, divulgala, e mesmo realizar outras actividades transversais. Iso evita ademais o estrés de que se acumulen moitas tarefas básicas do proxecto no mes de xuño, e de paso axuda a minimizar o impacto da covid-19 no seu desenvolvemento.

Comezo de curso:

  • Centros que repiten proxecto: procesar plantas do verán ou do curso anterior.
  • Centros novos: comunicar conta Google do proxecto a fitofaladoiro@gmail.com e consultar a documentación na web do programa: fitofaladoiro.eu.
  • Todos os centros: formar ao alumnado nas tarefas fundamentais:
    • Aprender técnicas de mostreo e preparación de plantas.
    • Ensaiar boas prácticas para a realización de enquisas.
  • Elixir un sistema de códigos para numerar as plantas e enquisas do centro.

Outono e inverno:

  • Alumnado: consultar á familia e veciños para atopar posibles persoas informantes.

Primavera (inicio variable dependendo da climatoloxía):

  • Comeza a época principal de recoller e preparar plantas (e continúa no verán).
  • Alumnado: Aproveitar días non lectivos (ou de confinamento) para localizar posibles informantes e irlles facendo entrevistas e gravacións (avisarlles de que tamén precisaremos unha mostra da planta cando estea en flor/froito)
  • Ir organizando o herbario (as etiquetas deben levar cadanseu código) e as enquisas (cada unha co código da planta correspondente) e remitindo imaxes, gravacións, etc ao profesorado
  • Profesorado: ir recollendo a información que remita o alumnado (exemplares de plantas e enquisas, gravacións de audio-video, textos, etc), e procesándoa con regularidade segundo os formatos tabulados recomendados para este programa.

Final de curso [ou tamén ao comezo, se o alumnado apañou plantas no verán]
Profesorado coordinador do proxecto:

  • Rematar de transcribir datos (plantas e enquisas) ás táboas coa conta web do centro.
  • Rematar de fotografar todas as mostras do herbario.
  • Confirmar (ou na súa ausencia, asignar) códigos ás plantas e aos arquivos (fotografías, gravacións, etc) e subilos á web do programa coa conta do centro.

Verán (vacacións):

  • Se tedes previsto participar no proxecto, as vacacións permiten recoller plantas e enquisas, para procesalas con calma no centro ao comezar o curso seguinte.

Actividades e recursos

Nota: a realización de todas as actividades propostas estará supeditada á situación sanitaria e ao establecido polo protocolo no ámbito educativo para este tipo de actividades.

Entre as actividades do programa recóllense as seguintes:

  • Formación inicial para o profesorado (supeditada a autorización da USC dependente das condicións sanitarias): ten carácter voluntario (non se certifica como actividade formativa) e realizaríase no 1º trimestre do curso no Herbario SANT, previa petición das persoas interesadas.
  • Visitas guiadas de alumnado+profesorado (supeditada a autorización da USC dependente das condicións sanitarias): poderase ofrecer unha visita guiada ao Instituto da Lingua Galega para coñecer os traballos do Atlas Lingüistico Galego e outros recursos de investigación co fin de poñer en valor os traballos de recuperación do léxico patrimonial do país.

Ditas actividades (formación / visita) non cobren o desprazamento dos centros.

  • Asistencia a distancia: a vía preferente de contacto para solucionar dúbidas dos participantes será a través do correo electrónico fitofaladoiro@gmail.com
  • Asistencia no centro: en función da dispoñibilidade orzamentaria do centro, poderíase ofrecer algunha sesión para orientar o desenvolvemento dos traballos (oferta a estudar caso por caso en función da distancia e do persoal dispoñible).
  • Web de referencia, presenza nas redes: http://fitofaladoiro.eu Ofrece todo tipo de información e recursos para orientar na elaboración e o desenvolvemento dos proxectos dos centros. Ofrece tamén enlaces aos resultados procedentes de cada participante.
  • Outras webs de interese: consultar o apartado "Materiais – Enlaces externos" na web de referencia http://fitofaladoiro.eu
  • Bibliografía de referencia: consultar o apartado "Materiais – Documentación" na web de referencia http://fitofaladoiro.eu
  • Dotación da que debe dispor o centro (esixencia do programa): antes de seren admitidos no Fitofaladoiro os centros deben crear unha conta gratuíta de Google adicada exclusivamente a este programa, co compromiso de cedela ao remate de cada curso para poder proceder á avaliación e corrección dos resultados. O nome desa conta debe comunicarse por email a fitofaladoiro@gmail.com antes de rematar a convocatoria de solicitudes de participación no Plan Proxecta.

Produto final

Para dar visibilidade na web ao proceso de aprendizaxe desenvolvido coa preparación e da documentación das mostras das plantas e mais a través das enquisas realizadas, empregarase o espazo gratuíto dispoñible na conta Google creada para o proxecto (Drive para arquivos variados -fundamentalmente imaxes e gravacións de audio-, Youtube para vídeos, Sheets para os datos).

Nese espazo existirán táboas modelo para o procesamento dos datos por parte de cada centro, que así poderán ser supervisados e asesorados desde a organización do Fitofaladoiro.

Como produto final indispensable para a avaliación, os datos, imaxes e gravacións deberán ser subidos á conta Google do proxecto para así apareceren enlazados nunha páxina informativa (específica de cada centro) dentro da web do programa. Adicionalmente, podedes dar máis difusión ás tarefas realizadas usando outros formatos (blog, web do centro, mural, revistas, vídeo, redes sociais...).

Criterios de avaliación da memoria final

Criterios xerais do Plan Proxecta

1 .Creación dunha rede de traballo cooperativa na comunidade educativa entre alumnado, profesorado, familias e/ou institucións da contorna. Valorarase especialmente a participación activa do alumnado no desenvolvemento do proxecto (toma de decisións, realización do produto final etc).

2. Interdisciplinariedade (achegas desde distintos departamentos didácticos, disciplinas ou materias) e transferibilidade do proxecto.

3. Impacto e difusión do proxecto. É imprescindible incorporar na memoria, a través de ligazóns (páxinas web, blogs etc), evidencias gráficas e/ou documentais do traballo realizado que permitan constatar o desenvolvemento do proxecto.

Criterios específicos do programa Fitofaladoiro

4. Calidade das mostras de plantas para permitir a súa identificación e/ou reutilización futura (herbario ben preparado e etiquetado, imaxes de boa definición e accesibles etc.).

5. Calidade das enquisas (máis detalladas, mellor gravadas, transcritas etc.) e do proceso de selección e anotación dos informantes (procedencia xeográfica, idade, actividade, contexto sociocultural etc.).

6. Calidade na presentación e catalogación dos resultados (claridade, orde, facilidade de consulta posterior), dacordo cos formatos tabulados propostos polo Fitofaladoiro para facilitar a integración dos datos de todos os centros.

Nota informativa: valorarase moito máis a calidade que a cantidade dos resultados (preténdese que todas actividades sirvan de aprendizaxe e exemplo para cursos posteriores).

 

Menús Learning object node R